ABD Başkanı Donald Trump, 11 Ekim’de Rusya ile Ukrayna’nın enerji altyapısına yönelik saldırıları kapsayan ve derhal yürürlüğe giren bir “enerji ateşkesi” üzerinde anlaştığını açıkladı. Ancak Trump anlaşmanın şartlarını, süresini veya denetim mekanizmasını paylaşmadı. Rusya düzenlemeyi hemen teyit etmezken Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Kiev’in karşılıklı bir ateşkesi desteklediğini fakat Washington’dan ayrıntıları beklediğini söyledi.
Bu nedenle duyuru, henüz kamuoyuna açıklanmış ve iki tarafça teyit edilmiş bir anlaşma niteliğinde değil. Reuters ve Associated Press, Trump’ın açıklamasından sonra Ukrayna’daki enerji tesislerine yönelik Rus saldırılarının sürdüğünü bildirdi. Ukrayna Cumhurbaşkanlığı da Kiev’in, Moskova’nın aynı adımı atması şartıyla Rus enerji altyapısına saldırıları durdurmaya hazır olduğunu resmî olarak açıkladı.
Trump ne duyurdu?
Trump kısa açıklamasında ateşkesin derhal yürürlüğe girdiğini ve iki tarafın da kabul ettiğini söyledi. Görüşmeleri kimin yürüttüğünü, hangi tesislerin korunacağını ve olası ihlallerin nasıl soruşturulacağını belirtmedi. Reuters’ın bilgi talebine Beyaz Saray’dan ilk aşamada ek açıklama gelmedi.
Duyuru, Trump’ın Ukrayna’ya Rus petrol rafinerilerine yönelik saldırıları durdurması için günlerdir baskı yaptığı bir dönemde geldi. İki tarafın uzun menzilli saldırıları rafineriler, elektrik santralleri ve ısıtma altyapısı dahil enerji hedeflerine giderek daha fazla yönelmişti. Trump, Ukrayna’nın rafineri saldırılarını yükselen yakıt fiyatlarıyla ilişkilendiriyor; küresel enerji maliyetlerindeki genel artışta Orta Doğu’daki çatışmalar da önemli rol oynuyor.
Ukrayna ilkesel olarak hazır, karşılıklılık istiyor
Zelenskiy resmî konuşmasında duyuruyu herkes için iyi olabilecek bir gelişme olarak nitelendirdi ancak bunun sahada gerçeğe dönüşmesi gerektiğini vurguladı. Ukrayna’nın Rus enerji altyapısını vurmaktan kaçınmaya hazır olduğunu ve Rusya’dan da aynı yaklaşımı beklediğini söyledi. Kiev ayrıca öneri konusunda ABD, Avrupa ülkeleri ve NATO yetkilileriyle temas halinde olduğunu bildirdi.
Buna karşılık Ukraynalı yetkililer Rus insansız hava araçları ve bombalarıyla saldırıların sürdüğünü açıkladı. Zelenskiy, Kiev ve Harkiv’de enerji altyapısının hedef alındığını; Harkiv’deki birleşik ısı ve elektrik santralinin Trump’ın duyurusundan sonra vurulduğunu söyledi. AP, saldırının zamanlamasının Ukrayna Cumhurbaşkanlığı tarafından doğrulandığını aktardı. Haberlerin yayımlandığı sırada Moskova ateşkesi kamuoyu önünde onaylamamıştı.
Kullanılan ifade neden önemli?
Siyasi bir duyuru ile sahada işleyen ateşkes arasında önemli fark bulunuyor. Uygulanabilir bir düzenleme genellikle kesin başlangıç zamanı, korunan hedeflerin tanımı, taraflar arasında iletişim kanalı ve ihlallerin doğrulanacağı bir süreç gerektirir. Bu unsurların hiçbiri kamuoyuna açıklanmadığı için gelişmeyi, uygulaması doğrulanmamış bir ateşkes duyurusu veya önerisi olarak tanımlamak daha doğru.
Benzer bir belirsizlik, Trump’ın eylül ayında iki ülkenin birbirinin enerji tesislerini hedef almayacağını söylediği açıklamadan sonra da yaşanmıştı. AP’ye göre iki taraf daha sonra kalıcı bir düzenlemeyi teyit etmedi. Yeni öneri karşılıklı bir duraklamaya dönüşebilir; ancak saldırıların sürmesi ve Rusya’dan açık onay gelmemesi, ateşkesin kesinleşmiş kabul edilmesini engelliyor.
Daha geniş siyasi baskı
Duyuru, Trump ile Zelenskiy arasındaki daha geniş anlaşmazlığın ortasında geldi. Trump, Rus rafinerilerine yönelik saldırılar nedeniyle Ukrayna’yı eleştirdi ve ülkede seçim yapılması çağrısında bulundu. Zelenskiy ise lideri Ukraynalıların seçmesi gerektiğini söylerken Rusya’nın 60 günlük tam ateşkesi kabul etmesi halinde seçim düzenlenebileceğini belirtti. Ukrayna yasaları sıkıyönetim altında seçime izin vermiyor; güvenlik koşulları da ülke çapında oylamayı zorlaştırıyor.
Şimdi temel soru, Rusya ile Ukrayna’nın enerji tesislerini hedef almayı gerçekten durdurup durdurmayacağı ve ABD’nin uygulanabilir şartlar açıklayıp açıklamayacağı. Bu gerçekleşene kadar doğrulanabilen tablo sınırlı: Trump bir anlaşma bulunduğunu söylüyor; Ukrayna karşılıklı durdurmayı ilkesel olarak kabul ediyor; Rusya kamuoyu önünde teyit vermedi ve Ukraynalı yetkililer duyurudan sonra saldırıların sürdüğünü bildiriyor.
