Yapay zeka ilk kez tamamen yeni virüsler tasarladı
Bilim insanları, yapay zekayı (AI) kullanarak doğada daha önce görülmemiş yeni virüs türleri yaratmayı başardı. Bu çığır açan çalışma, tıbbi uygulamalar için önemli bir potansiyel sunarken, teknolojinin biyolojik silahlara dönüşme riskini de gözler önüne serdi.
Araştırmacılar virüsleri sıfırdan sentezleme konusunda yeni değil; ancak Science dergisinde yayımlanan bu son çalışma, işi çok daha ileri taşıyor. ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki Stanford Üniversitesi ve Palo Alto’da bulunan Arc Enstitüsü’nden bilim insanları, ChatGPT’ye benzeyen Evo adlı bir AI modelini, DNA dizilimlerindeki kalıpları tanıması için eğitti. Model, milyonlarca hayvan, bitki ve mikroptan alınan yaklaşık 9 trilyon nükleotiti taradı.
AI, genetik “gramer” kurallarını öğrendikten sonra, araştırmacılar ondan Phi X-174 adlı doğal bir bakteriyofajın (yalnızca E. coli bakterisini enfekte eden bir virüs) genomu ve yakın akrabaları üzerinde çalışarak yeni virüs reçeteleri yazmasını istedi. Model, 700 bin farklı tasarım üretti. Ekip bunlardan 285’inin DNA’sını sentezledi ve E. coli bakterilerine aktardı. Çalışmada yer almayan Manchester Üniversitesi’nden sentetik biyolog Patrick Cai, gelişmeyi “çok önemli bir dönüm noktası” olarak niteledi.
16 canlı virüs elde edildi, doğal olanlardan daha hızlılar
Testler sonucunda, 285 genomdan 16’sı işlevsel ve canlı virüs üreterek petri kaplarında net lekeler oluşturdu. Üretilen virüsler, yalnızca yaşamakla kalmadı; bazıları doğal Phi X-174’ten bile daha hızlı çoğaldı. Oxford Üniversitesi’nden protein kimyageri Oliver Crook, “Bunlar sadece var olanın zayıf kopyaları değil” dedi. Yine de Crook, bu virüslerin radikal biçimde yeni olmadığını, aynı temel biyolojiye dayandığını belirtti.
Biyolojik silah endişesi ve alınan önlemler
Başarı, beraberinde ciddi endişeler getirdi. Johns Hopkins Sağlık Güvenliği Merkezi’nden Dr. Moritz Hanke, AI’a “daha bulaşıcı bir grip genomu yap” gibi komutlar verilebileceğini öne sürdü. Araştırmacılar bu riski göz önünde bulundurarak, Evo’yu eğitirken insanları enfekte eden virüslere ait verileri bilinçli olarak dışladı. Çalışmanın yazarlarından Brian Hie, “Ekstra dikkatli olmak istedik” ifadesini kullandı.
Dr. Hanke, alınan tedbiri takdir ederken, hükümetlerin ve bilim kuruluşlarının bu baş döndürücü ilerlemeye karşı koruyucu bariyerler geliştirmede yavaş kaldığını vurguladı. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri’nin (NIH) geçtiğimiz hafta yüksek riskli yaşam bilimleri araştırmalarına yönelik yeni bir politika başlattığını, ancak bilgisayar tabanlı çalışmaların “endişe verici bir varlığı” içermediği sürece yasaklanmadığını belirtti. Buna rağmen Hanke, AI modeliyle üretilmiş bir virüsün risk düzeyini değerlendirme konusunda henüz bir fikir birliği olmadığının altını çizdi.
