2026 Nobel Kimya Ödülü, asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkiler ve otokataliz üzerine keşifleri nedeniyle Fransız kimyager Henri B. Kagan ile Japon kimyager Kenso Soai’ye verildi. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi ödülü 7 Ekim’de Stockholm’de açıkladı. İki bilim insanı 12 milyon İsveç kronluk ödülü paylaşacak ve madalyalarını 10 Aralık’ta düzenlenecek törende alacak.
Ödülün merkezinde kiralite, yani bazı moleküllerin sağ ve sol el gibi birbirinin ayna görüntüsü olan iki farklı biçimde bulunması yer alıyor. Bu biçimler aynı atomlardan oluşsa da biyolojik sistemlerde farklı davranabiliyor. İlaç geliştirmede istenen molekül biçimini seçici olarak üretmek, etkinlik ve güvenlik açısından kritik önem taşıyor.
Kagan seçici sentezin yolunu açtı
Nobel Komitesinin açıklamasına göre Henri Kagan, 1980’lerde asimetrik reaksiyonların bir molekülün ayna görüntülerinden birini diğerine göre daha fazla üretecek biçimde tasarlanabileceğini gösteren öncü çalışmalar yaptı. Bu yaklaşım, kimyagerlerin yalnızca karışım üretmek yerine hedeflenen moleküler yönelimi seçmesine yardımcı olan kataliz yöntemlerinin gelişimine temel oluşturdu.
Kagan’ın çalışmaları, 19. yüzyılda Louis Pasteur’ün tartarik asit kristallerinde fark ettiği moleküler asimetri sorununu modern sentez kimyasına taşıdı. Yaşamın neden belirli moleküler yönelimleri tercih ettiği sorusu tam olarak çözülmüş değil; ancak seçici reaksiyon tasarlamak için geliştirilen araçlar ilaç, koku ve özel kimyasal üretiminde yaygın biçimde kullanılıyor.
Asimetrik katalizin temel hedefi, reaksiyonu iki olası ayna ürününden birine yönlendirmek. Bu seçim kimyasal verim kadar ürünün biyolojik davranışını da etkileyebiliyor. Kagan’ın geliştirdiği yaklaşım, metal katalizörler ve kiral ligandlarla istenen yönelimi öne çıkarmanın sistematik yollarını göstererek sonraki araştırmalar için geniş bir yöntem alanı oluşturdu.
Soai reaksiyonu küçük farkı büyüttü
Kenso Soai ise 1990’larda kendi ürününü katalizleyerek çoğaltan bir reaksiyon geliştirdi. “Soai reaksiyonu” olarak bilinen süreçte, başlangıçtaki çok küçük bir asimetri otokataliz yoluyla güçleniyor ve ürünlerden biri büyük üstünlük kazanıyor. Nobel Komitesi bu sonucu, daha önce laboratuvarda ulaşılamamış bir kimyasal davranış olarak tanımladı.
Bu doğrusal olmayan etki, yalnızca istenen molekül biçimini üretme tekniği sunmadı; yaşamda gözlenen tek yönlü moleküler tercihlerin nasıl ortaya çıkmış olabileceğini araştırmak için de deneysel bir model sağladı. Reuters ve Associated Press, çalışmaların modern ilaç üretimindeki seçici sentez yöntemlerini derinden etkilediğini aktardı.
Otokatalizde reaksiyon ürünü aynı ürünün daha fazla oluşmasını hızlandırıyor. Başlangıçta çok küçük olan bir farkın süreç boyunca giderek büyümesi, kimyasal sistemlerin simetriden tek bir yönelime nasıl geçebileceğini gösteriyor. Bu özellik, Soai reaksiyonunu hem sentez aracı hem de yaşamın moleküler kökenine ilişkin sorular için araştırma modeli haline getirdi.
Ayna görüntüsü neden önemli?
Bir molekülün iki ayna biçimi farklı koku, biyolojik etki veya toksisite gösterebilir. İnsan vücudundaki proteinler büyük ölçüde belirli yönelimdeki yapı taşlarından oluşur; DNA da belirli bir yönde kıvrılır. Bu nedenle bir ilacın hedefe bağlanan biçimi yararlı olurken diğer biçimi etkisiz veya zararlı olabilir. Komite, ödül sahiplerinin kimyagerlere doğru biçimi üretmek için güçlü araçlar kazandırdığını belirtti.
Haber kaynakları, 1960’lardaki talidomid felaketini moleküler ayna görüntülerinin farklı etkilerinin tarihsel örneklerinden biri olarak hatırlattı. Bununla birlikte ödül belirli bir ilacın keşfine değil, çok sayıda sentez sürecinde kullanılan temel kimyasal anlayışa ve yöntemlere verildi. Bilimsel katkının kapsamı bu ayrımla değerlendirilmelidir.
Seçici sentez yalnızca ilaçlarda kullanılmıyor. Ayna biçimleri farklı koku verebildiği için parfüm ve aroma kimyasında; farklı malzeme özellikleri üretebildiği için özel kimyasallarda da önem taşıyor. Ödülün temel bilim niteliği, tek bir ticari üründen ziyade çok sayıda araştırma ve üretim sürecine uygulanabilen genel araçlar sağlamasından kaynaklanıyor.
Kagan 95 yaşında ve Université Paris-Sud ile, Soai ise 76 yaşında ve Tokyo University of Science ile bağlantılı. Nobel Kimya Ödülü, bu haftaki tıp ve fizik ödüllerinin ardından açıklanan üçüncü bilim ödülü oldu. Edebiyat, barış ve ekonomi ödülleri ise Nobel takvimine göre takip eden günlerde duyurulacak.
